Dzieci piszą opowiadania - inspirowane rysunkiem

 Tworzenie przez dzieci opowiadań, które wiążą się z ich doświadczeniami, przeżyciami, marzeniami, wyobrażeniami to potrzeba i umiejętność, która pojawia się wcześnie w ich rozwoju. Przedszkolaki bardzo chętnie tworzą narracje i pragną się nimi dzielić z rówieśnikami i dorosłymi. W momencie rozpoczęcia przez dzieci nauki w szkole proces rozwoju umiejętności narracyjnych mógłby być kontynuowany, ale nie zawsze tak się dzieje. Bowiem narzucenie w procesie komunikowania się nauczyciela z uczniami określonych ram formalnych i kultywowanie poprawności prowadzi niejednokrotnie do zahamowania naturalnej spontaniczności dzieci w wypowiadaniu się.

W szkole pojawia się też nowa jakość: tworzenie opowiadań z wykorzystaniem pisania. To wyzwanie dla dzieci, ale jednocześnie wielka szansa na rozwój języka, myślenia i wzbogacanie wiedzy o języku..

Jaki więc jest poziom umiejętności tworzenia tekstów narracyjnych wśród dzieci 9-letnich kończących I etap edukacji? Czy wykorzystuje się w procesie edukacji możliwości rozwojowe tkwiące w twórczości pisarskiej dzieci?

Spróbuję odpowiedzieć na to pytanie nawiązując do wyników ogólnopolskich badań 9-latków realizowanych w 2006 roku.

Opowiadanie inspirowane rysunkiem

Jednym z zadań, które wykorzystano w testach w 2006 r. było konstruowanie dłuższej wypowiedzi pisemnej w formie opowiadania. Inspirację do stworzenia tekstu stanowił rysunek o treści fantastycznej, który miał stanowić punkt wyjścia do tworzenia tekstu. Polecenie sformułowano następująco:

Przyjrzyj się uważnie rysunkowi. Napisz o tym własne opowiadanie.

Zrób to tak, aby zainteresować innych. Nadaj tytuł swojemu opowiadaniu.

Za pomocą tego zadania można opisać umiejętność samodzielnego konstruowania przez dziecko tekstu narracyjnego. Analizowano jakość wypowiedzi pisemnej w warstwie znaczeniowej (semantycznej) oraz w warstwie formalnej: struktura składniowa i poprawność gramatyczna oraz ortograficzna tekstu.

Jakość tekstu narracyjnego

Jednym z pierwszych elementów, który był uwzględniany w opisie jakości tekstu narracyjnego był tytuł opowiadania. Dzieci miały samodzielnie nadać tytuł swojemu opowiadaniu, co dodatkowo pozwalało się zorientować w ich sposobie podejścia do takiego zadania. Tworzenie tytułu do tekstu mogło odbywać się przed jego napisaniem lub po wykonaniu tej czynności. Wymagało to określenia głównego, zdaniem autora, tematu pisanego opowiadania. Wiązało się więc z koniecznością dokonania pewnego uogólnienia, syntezy, zastanowieniem się przez chwilę, o czym będę pisać w opowiadaniu lub o czym jest napisany tekst, inaczej – ogarnięcia całości i nazwania głównego zagadnienia.

Rodzaj tytułu nadanego narracji

Kategoria ta mogłaprzybierać cztery wartości: brak tytułu, tytuł nieadekwatny do treści, tytuł konkretny (nie dotyczy zazwyczaj treści całego opowiadania, ale jakiegoś ważnego, zdaniem dziecka, fragmentu wydarzeń lub postaci, np. Kocia królewna i jej miłość, Zwariowany świat kotów, O kocim królestwie, Zadumany kot, tytuł ogólny (dziecko nadaje ogólny tytuł opowiadaniu nazywając główny temat lub najważniejsze wydarzenie, np. Dziwny świat, Dziwna kraina).

W badanej grupie 9-latków większość dzieci nadała tytuł opowiadaniu: 38,6% tytuł konkretny, a 45,5% tytuł ogólny. Brakowało tytułu w 6,5% opowiadań, a w 9,5% tytuł nie był adekwatny do treści.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że nadawanie samodzielnie przez dzieci tytułu opowiadaniom jest jednym z ważniejszych ćwiczeń językowych, które sprzyjają wzmacnianiu u nich świadomości istoty takiej formy wypowiedzi jak opowiadanie, pozwalają uwierzyć we własne możliwości. W praktyce edukacyjnej częściej nauczyciel proponuje dzieciom, że napiszą opowiadanie na określony temat. Nie zawsze jednak sformułowanie tematu przez nauczyciela skłania uczniów do tworzenia tekstu, który będzie spełniał kryteria charakterystyczne dla narracji: wartka akcja, ciekawe, zaskakujące wydarzenia, interesujące postaci, barwny język, obecność dialogów. Inaczej bowiem będzie skonstruowany tekst, który ma powstać na temat: Wiosna w ogrodzie czy Wycieczka do Krakowa, Spacer w parku, a odmienne możliwości pisarskie stwarzają takie tytuły jak: Dziwny sen Toli, Smutna przygoda psa - ratownika, Niesamowite opowieści ojca Krzysia, Złodzieje pomysłów, Historia pewnego liścia. W tym pierwszym przypadku powstaną z pewnością teksty „typu szkolnego”, pisane dla nauczyciela, które na dodatek mogą mieć niewiele wspólnego z opowiadaniem, a bardziej z opisem czy sprawozdaniem. W przypadku drugiego zestawu tytułów pojawia się szansa na interesujące, twórcze opowieści, które powinny zainteresować czytelnika. Warto od czasu do czasu zdać się też na pomysłowość dzieci i dać im szansę do samodzielnego tworzenia propozycji tytułów do tekstów narracyjnych. Mogą one zgłaszać propozycje kilku tytułów opowiadań, które będzie pisać cała klasa, a uczniowie dokonają odpowiedniego dla siebie wyboru. Analiza napisanych tytułów opowiadań może służyć ocenie prac dzieci pod kątem adekwatności czy odpowiedniości między treścią a nadanym tytułem. Dzieci mogą też wspólnie wymyślać tytuły do napisanych wcześniej opowiadań lub przekształcać tytuły nadane tekstom przez rówieśników. Taki rodzaj doświadczeń niewątpliwie sprzyja dokonywaniu syntezy i doprecyzowaniu planów związanych z powstawaniem tekstu.

Linia narracji i pole narracji

Opowiadanie pisane przez dziecko stanowi rodzaj werbalnej reprezentacji rzeczywistości, która podlega ciągłym zmianom i przekształceniom. Cechą charakterystyczną tej reprezentacji jest fakt, że zdarzenia rozgrywają się w określonym czasie i miejscu w przestrzeni. W tekście narracyjnym zostaje zakodowany za pomocą środków językowych, określony sposób interpretacji i rozumienia świata przez dziecko. Bokus 1, 2 (1991, 2001) nawiązując do koncepcji tekstu Hallidaya i Hasan (1976), podkreśla, że tekst narracyjny to semantyczna jednostka języka w użyciu. Oznacza to, że tekst znajduje swój wyraz, realizuje się w wypowiadanych lub pisanych zdaniach, które umożliwiają przekaz informacji w sytuacji społecznej.

W strukturze tekstów narracyjnych konstruowanych przez dzieci wyróżniono dwa wymiary: linię narracji i pole narracji. Narrator ukazuje poprzez linię narracji uporządkowany w czasie i mający określony porządek przyczynowo-skutkowy łańcuch zdarzeń. Natomiast pole narracji pojawia się wtedy, gdy dla określenia stanu rzeczywistości w czasie narrator wprowadza do tekstu dodatkowe (dwie lub więcej) sytuacje odniesienia. Stwarzają one wtedy możliwość odzwierciedlenia tego, co w danym czasie odbywało się w przestrzeni kontrolowanej przez narratora. Ta przestrzeń może być bezpośrednio dostępna lub tylko wyobrażona. Pole narracji to stan rzeczywistości odniesienia w czasie ujmowany przez narratora z perspektywy różnych podmiotów obecnych w przestrzeni tekstu narracyjnego.

Jakość linii narracji określają następujące kategorie zastosowane w analizie tekstów dzieci:

• brak linii narracji: dziecko nazywa, wylicza, wymienia elementy, osoby widoczne na obrazku;
• zaburzona linia narracji: dziecko wylicza, wymienia elementy, osoby widoczne na obrazku, łącząc niektóre zdania pod względem semantycznym;
• częściowo spójna linia narracji (niepełna spójność logiczna i syntaktyczna): zdarzają się zdania izolowane, nie związane z fabułą, dziecko opisuje poszczególne oderwane od siebie fragmenty, wypowiedź jest statyczna, odbiorca musi się czasami domyślać przebiegu akcji;
• spójna linia narracji: dyscyplina logiczna i syntaktyczna, ciąg zdarzeń z zachowaniem następstwa czasowego, sytuacje odniesienia ukazane w aspekcie zależności przyczynowo-skutkowych lub/i teleologicznych.

Natomiast pole narracji opisują takie wskaźniki:

• brak pola narracji: brak dodatkowych sytuacji odniesienia, w których inne postacie są obecne w przestrzeni tekstu narracyjnego;
• ubogie pole narracji: pojawia się jedna dodatkowa sytuacja odniesienia w danym czasie w przestrzeni tekstu;
• rozwinięte pole narracji: dwie lub więcej dodatkowych sytuacji odniesienia i perspektyw innych podmiotów w przestrzeni narracyjnej.

 Ponad 40% badanych dzieci potrafi skonstruować opowiadanie z częściowo spójną linią narracji. Jest to więc tekst, w którym zachowana jest w dużym stopniu chronologia wydarzeń, wskazuje się także na niektóre związki przyczynowo-skutkowe, ale występują też niespójności logiczne i syntaktyczne. Natomiast 26,4% tekstów napisanych przez dzieci można zaliczyć do tekstów zawierających w pełni spójną linię narracji. Jednocześnie ponad 30% badanych 9-latków nie potrafi napisać opowiadania z zachowaniem określonych relacji między zdarzeniami, o logicznej i uporządkowanej semantycznie i składniowo strukturze.

Pole narracji to element w strukturze tekstu opowiadania, który wiąże się z aspektem twórczym pisania. Wymaga bowiem wprowadzenia nowych sytuacji odniesienia w danym czasie w przestrzeni. Rozwinięte pole narracji pojawiło się w 35,4% opowiadań napisanych przez dzieci. W 41,8% tekstów pole narracji było ubogie.

Uzyskane wyniki wskazują, że poziom umiejętności dzieci w zakresie podstawowej kategorii opowiadania, czyli linii narracji nie jest zadawalający. Tylko ¼ trzecioklasistów stworzyła tekst ze spójna linią narracji, a więc przebieg zdarzeń miał określony porządek czasowy i przyczynowo-skutkowy.

Przyjrzyjmy się więc efektom pracy dzieci, bo dostarczają one ciekawego materiału do analizy.

Zamieszczone poniżej teksty napisane przez badane dzieci ilustrują zjawisko braku linii narracji. Autorzy bowiem opisują, co widzą na obrazku, wymieniają poszczególne elementy, ale nie konstruują opowiadania o wydarzeniach.

a)

b) Tytuł: kot na gurze kot fruwa kot

gra, kot krórem kot na morzu kot przysypia. kot przy oknie, sipiewa kot z pazurami kot na statku. kot przy niebie

W przykładzie a) i b) dzieci próbują wymienić elementy widoczne na obrazku ze wskazaniem czynności lub usytuowania ich w przestrzeni. W przykładzie a) wystąpiło jedno zdanie wielokrotnie złożone, w przykładzie b) dziecko wypisało tylko pojedyncze wyrazy lub zwroty opisujące kota.

c)

Przykład c) to próba skonstruowania kilkuzdaniowej wypowiedzi, ale też bez linii narracji. Dziecko potrafi przedstawić swoje myśli w wypowiedzeniach o poprawnej konstrukcji składniowej, ale o charakterze statycznym, opisowym, a nie narracyjnym.

Natomiast przykład d) to kolejny opis, który ma formę potoku składniowego, a więc jest to jedno bardzo długie zdanie, które zawiera charakterystyczny łącznik w postaci partykuły nawet występującej tutaj w funkcji swoistego odautorskiego komentarza.

d)

Tych kilka przykładów tekstów bez linii narracji, było ich 14% w całej populacji badanych 9-latków, sygnalizuje problem traktowania przez dzieci rysunku jako materiału do odpowiedzi na pytanie: Co widać na tym obrazku? Może być to spowodowane specyfiką takiego zadania, ale również szkolnymi doświadczeniami, gdy nauczyciel formułuje polecenie: Opowiedz, co widzisz na obrazku. Opisz, co można zobaczyć na obrazku. Natomiast zachęcenie dzieci do opowiadania wymaga odmiennego polecenia, np. Opowiedz o tym, co tutaj się wydarzyło. Poza tym ważny jest też dobór rysunku, który ma być inspiracją do opowiadania. Musi być dynamiczny, pobudzający wyobraźnię, zachęcający do opowiadania o wydarzeniach, a nie tylko opisywania poszczególnych elementów. Warto też zwrócić uwagę na fakt, że rysunki pokazywane dzieciom podczas szkolnych zajęć w większości są realistyczne. Natomiast nic nie stoi przeszkodzie, aby obok realistycznych wprowadzać fantastyczne, tym bardziej, że często intensywniej pobudzają one dziecięcą wyobraźnię i zachęcają do twórczych narracji. Poza tym warto również wykorzystywać jako materiał inspirujący tworzenie opowiadań rysunki wykonane samodzielnie przez dzieci. Mogą one tworzyć pewien cykl czy ciąg zdarzeń, o których dzieci będą opowiadać, a ich motywacja do wykonania tego zadania będzie silniejsza, niż w przypadku obrazków czy ilustracji przyniesionych przez nauczyciela, bo będą pracować na materiale samodzielnie przez nich stworzonym.

Kolejne przykłady tekstów zawierają zarys linii narracji, ale ich treść nie jest związana z rysunkiem, który stanowił inspirację do tworzenia opowiadania.

e)

f)

Na osobną uwagę zasługuje tekst z kolejnego przykładu, który ma formę narracji wierszowanej. Autor bardzo umiejętnie i ciekawie nawiązał do wiersza J. Tuwima Cuda i dziwy.

Nocne igraszki

Ciemną nocą na balkonie, siedzi król w złotej koronie. Trzyma jabłko w lewej ręce, ale w prawej berła nie ma. Aż tu nagle widać kota, który statkiem jest w obłokach. Kot na dachu gra na gitarze, ale księżyc go nie słucha. Kot na skrzydłach leci w niebo, ale nie wiadomo po co. Wszystko się pięknie dzieje i toczy, lecz od tąd częściej przymykam oczy!

Ten przykład tekstu stworzonego przez dziecko stanowi inspirację do ciekawych pomysłów metodycznych, które można wykorzystać w szkolnej praktyce, w szczególności, gdy nauczyciel rozmawia z dziećmi o poezji. Charakterystyczna konwencja formalna dla wybranego do wspólnej analizy wiersza, powtarzające się sekwencje słów, rymów to wszystko może stać się świetnym pretekstem do tworzenia przez dzieci samodzielnie tekstów wierszowanych, które będą wykorzystywać określoną strukturę utworu poetyckiego. Przypomnę dwie zwrotki z wiersza:

W zaprezentowanym przykładzie tekstu dziecko wykorzystało charakterystyczny układ rymów dla tego wiersza (drugi i czwarty wers się rymuje) i twórczo wykorzystało treść rysunku do stworzenia własnego wiersza. Warto częściej korzystać z takich pomysłów. Jest to bowiem bardzo dobry sposób rozwijania języka dziecka.

Kolejne przykłady tekstów narracyjnych napisanych przez dzieci miały częściowo lub w pełni spójną linię narracji. Autorzy potrafili opowiedzieć o ciekawych wydarzeniach zachowując chronologię i związki przyczynowo-skutkowe w prezentacji akcji.

Koty nocą

Jakie są koty? Koty nocą są różne. Niektóre koty w nocy kiedy wszyscy śpią latają między gwiazdami, leżą na dachach i wpatrują się w księżyc, a jeszcze inne siedzą na dachach i grają na gitarze. Kotki chcą być księżniczkami i wkładają na siebie piękne, rozłożyste suknie i błyszczące klejnoty. Takie właśnie są koty. Pewnego razu domowemu kotu przydarzyła się pewna historia o godzinie 12.00 w nocy wyszedł na nocny spacer i zobaczył dziwne koty! Co one wyprawiają? Czy to sen? No nie koty nie mają skrzydeł a kotki nie mają klejnotów. A kto widział kota z gitarą. Co to za koty?

Zakocimy cały świat

Kiedyś dawno temu urodził się wielki kot o imieniu „KOTECZEK”. Był ładny wręcz piękny. Gdy urodził swoje młode, wszystkie miały na imię tak samo. I te koty urodziły koty a te koty też urodziły koty itd. W końcu w roku 3456 koty były na całym świecie. Były koty anioły, koty dachowe, grajki, a nawet koty księża.

Cały świat składał się z kotów.

Aż wreszcie mama wszystkich kotów powiedziała:

„Zakocimy cały świat”

Przedstawione powyżej dwa przykłady tekstów zawierają częściowo spójną linię narracji, zdarzają się bowiem niespójności i nie zawsze znamy dokładnie przyczyny kolejnych zdarzeń. Ale są bardzo ciekawe i oryginalne i świadczą o dużych możliwościach 9-latków w tym zakresie. Warto zwrócić uwagę na konstrukcję tekstu Koty nocą. Zaczyna się on pytaniem, na które autor udziela odpowiedzi, ale jednocześnie kończy kolejnym pytaniem podważającym sensowność wcześniejszego, fantastycznego opisu. To przemyślana struktura konfrontująca świat fikcji z rzeczywistością. Podobnie tekst Zakocimy cały świat zawiera oryginalny pomysł autora (światowa inwazja kotów) i wyróżnia się tematyką wśród analizowanych tekstów.

Kolejne przykłady tekstów zawierają już w pełni spójną linię narracji.

Klątwa złego czarodzieja

Pewnej nocy w krainie kociej łapy zdarzyła się bardzo dziwna sprawa. Wszystkie koty były jakby zaczarowane. Niektórym wyrosły skrzydła, innym całkiem się zmieniła sierść. Tylko królowi, królowej, i małemu księciu nie. Król nie mógł patrzeć na dziwne zachowanie swoich podwładnych. Więc udał się do nadwornego czarodzieja. Ale czarodziej zamienił się w mówiącom kurę. Król złapał się za głowę i spytał się czarodzieja czy te wszystkie wybryki to jego sprawka. Czarodziej powiedział, że nie i właśnie w tej chwili nadjechał zły mag i przyznał się że to jego sprawka więc król zakół go w kajdany i w właśnie wtedy zły czar prysnął i wszyscy żyli długo i szczęśliwie.

A zły czarodziej nigdy się już nie pojawił.

Opowiadanie Klątwa złego czarodzieja zostało napisane w konwencji narracji baśniowej. Występują charakterystyczne cechy tego gatunku literackiego: cudowność, dobre i złe postaci, siły i zjawiska nadnaturalne.

Kolejne opowiadanie ma charakter realistyczny, natomiast dziwne rzeczy dzieją się we śnie głównego bohatera Pana Hilarego. Podejmuje on różne działania, aby pozbyć się tych koszmarów sennych.

Noc Kota

Pewnego późnego wieczora pan Hilary spojrzał przez okno i oczom swojm nie wierzył. Zobaczył jak na dachu jest ogromny kot z czapką. A na brzuchu tego kota był statek sunący nocą po falach.Zobaczył także kota latającego na niebie. Było widać kotke przebrana za królewnę wystającą za balkonu pewnego z domów. A przy tym było słychać muzykę którą grał kot.

Pan Hilary obudził się i zobaczył przez okno że wszystko jest zwyczajnie i z ulgą powiedział, że był to sen. I potem przez 40 dni śniło mu się, że to samo. I zawsze o północy wstawał i patrzył czy są koty na dachu. Aż w końcu przeprowadził się i pomyślał że tylko, na tamtym osiedlu chodzą koty po dachach. I ot tej pory spokojnie przesypiał wszystkie noce. A wtedy koty straszyły innych ludzi na starym osiedlu Hilarego. Aż pewnej nocy znowusz się obudził spojrzał przez okno i zobaczył że patrzy przez okno ze starego domu. I znów widzi koty chodzące po dachach latające pod niebem znów słyszy muzykę graną przez kota znów widzi te same stare dachówki te same okna i te same anteny. Znów o północy wybił stary zegar. Były piekny księżyc i bardzo dużo gwiazd. Kiedy dowiedział się, że znów był to sen i przypomniał sobie zę był w starym domu który teraz jest pusty. I kazał zburzyć ten dom. Ale sny nie przestawały mu się śnici. Ale kupił psa i przestał mu się śnić.

Natomiast kolejny tekst też zawiera spójną i logicznie uporządkowaną linię narracji. Jest to opowieść o grupie kotów, które postanowiły pojechać na wycieczkę. Autor konsekwentnie prezentuje poszczególne zdarzenia tworzące akcję. Pojawiają się też elementy dialogu.

Miasto kotów

Miasto kotów to raj dla kotów. Mogą tam robić co tylko zechcą: bawić się kłębkami wełny, siorbać mleczko, łazić po dachach. Pewnego dnia, mały kotek Pokrzywek zapragnął poznać całe, wręcz nieskączone Miasto Kotów. Wybrał się więc na dosyć długą i wyczerpującą wycieczkę. Już jutro, z samego rana poprosił rodziców, aby mógł zwiedzić miasto. Jego mama zgodziła się i przygotowała mu coś na drogę. Po obiedzie zebrał swoich znajomych: kotka Burka, kotka Bambo

i kotka Lażlo. Wszyscy czterej ruszyli główną ulicą. Przed ratuszem zobaczyli ogromny pomnik obecnego burmistrza miasta. Zobaczyli także stary teatr na przedmieściu. Po tej wycieczce postanowili wrócić do swoich domów. Na zajutrz poprosili swoich rodziców, aby tym razem poszli razem z nimi. Pokazali im inne ciekawe pomniki i budowle.

Ostatni przykład opowiadania zawiera oprócz spójnej linii narracji także pole narracji, a więc wzbogacenie głównego nurtu akcji o dodatkowe postaci i zdarzenia niezwiązane bezpośrednio z rysunkiem.

Kot w wielkim mieście

Kiedyś była pewna rodzina: mama, tata, córka, syn, teść i kot. Wszyscy bardzo się kochali. Ale pewnego dnia okazało się, że córka jest uczulona na sierść kota.

Wszyscy byli bardzo smutni i postanowili ze smutnymi minami „trzeba wyrzucić kota.”

Wszyscy go przytulali i powiedzieli gdybyś czegoś potrzebował wracaj. Kot odszdł nie wiedząc jeszcze jakie przygody go czekaja. Poszedł przed siebie z łepkiem w dół, ale nagle co to czy to pies czy to olbrzym lecz gdzie uciec nie wie pies obchodzi go do okoła, wącha patrzy się ciągle na jego oczy i oj chyba otwiera paszcze nie, nie jedz mnie miałczy kot nie chcę cie jeść ale masz coś na pyszczku odparł pies. O dzięki kim jesteś? Powiedział kot usuwając ciasto z pyszczka. Jestem Łapcio odparł pies a ty? Jestem Miao-chacho a co znaczy to Łapcio. To takie coś nie do końca wiem co tak mnie nazwali.

A tak wogle zaprowadził byś mnie do miasta powiedział kot po długich rozmowach.

Jasne, ale po co chcesz tam iść tam są brum-brumy.

Co to „brum-brumy”? spytał kot.

Zobaczysz.

Tak więc poszli i kot przerzył tyle przygód grał na gitarze poznał wiele osób znalazł miłość swego życia i ma teraz piątkę kociąt.

I żyli długo i szczęśliwie. Razem z mamą, tatą, córką synem i teściem.

Zaprezentowane teksty opowiadań napisanych przez dzieci ujawniają ich trudności w tworzeniu takich form wypowiedzi wynikające, jak sądzę, z braku doświadczeń, ale również ich możliwości. Warto częściej podejmować takie aktywności w klasie. Pisanie opowiadań z wykorzystaniem pojedynczych rysunków czy historyjek obrazkowych o treści fantastycznej jest rzadko stosowane w szkole. Dzieci piszą opowiadania, koncentrując się częściej na materiale realistycznym. A treści fantastyczne są bliskie dzieciom, wiążą się z ich doświadczeniami literackimi, angażują wyobraźnię, pobudzają do myślenia. Oprócz propozycji obrazków przygotowanych przez nauczyciela można również korzystać z rysunków lub innych prac zaproponowanych przez dzieci.