Jak dzieci bajki piszą?

Mówimy: baśń, bajka, bajeczka, często posługujemy się tymi słowami wymiennie, nie przejmując się poprawnością definicyjną, ale czy słusznie? Komu i do czego potrzebna jest wiedza pozwalająca dokładnie określić cechy różnych gatunków literackich tak nazywanych? Dziecku czy raczej dorosłemu, który staje się pośrednikiem między tekstem a małoletnim odbiorcą? I co z tej wiedzy może wyniknąć?

Kiedy dziecko przeżywa przygody bohaterów opowieści, interesuje się ich dalszym losem, utożsamia się z postaciami, wtedy nie zastanawia się nad tym, jak skonstruowany jest świat przedstawiony utworu, który aktualnie poznaje, czytając lub słuchając. Dziecięcemu odbiorcy zasób cech, jaki przypisuje się danemu gatunkowi, nie jest niezbędny do rozumienia utworu.

Z pewnością jednak dziecku potrzeba wielu przykładów tekstów reprezentujących określony gatunek, powtarzanych wątków i motywów, wielu przykładów różnych zawiązań i rozwiązań akcji, fabularnych schematów. Ta wiedza czerpana „z praktyki”, z kontaktu z utworami pozwala rozumieć to, co nowe w zakresie literatury, właśnie poznawane, a także umożliwia samodzielne próby tworzenia własnych tekstów w określonej konwencji. Warto przyjrzeć się uważniej przykładom  tej dziecięcej twórczości [przykłady].

Inaczej niż dziecko podchodzi do literatury nauczyciel, który dzieli i porządkuje utwory według z góry przyjętych kryteriów. Charakteryzując gatunek literacki, budując świadomość jego odmienności, szukamy tego, co bardziej dzieli niż łączy wymienione na wstępie formy narracyjne. Można więc pytać o to, czy baśń, bajka, bajeczka są tym samym czy też innym rodzajem opowiadania albo innymi słowy… bajania. Spróbujmy przytoczyć kilka cech i przykładów ułatwiających orientację w zestawie tak podobnych nazw. Zacznijmy od bajeczki dziecięcej.

Najstarsza historycznie jest baśń, ale pierwsza w kolejności spośród wielu form literackich, z jaką ma do czynienia małe dziecko, pozostaje bajeczka, dla odróżnienia występująca w literaturze przedmiotu z dodanym określeniem przymiotnikowym – dziecięca. Jest krótką, prostą, ponieważ do najmłodszego odbiorcy adresowaną, wierszowaną formą, namiastką opowieści, często z bohaterem zwierzęcym. Jej dobrym przykładem jest poniższy dwuwiersz, można nawet powiedzieć, że to kwintesencja bajeczki:

Chodziła czapla po desce.
Powiedzieć ci jeszcze?

Najbardziej pojemnym określeniem jest bajka. Wokół bajki jest najwięcej wątpliwości i zamieszania terminologicznego. Bajka występuje jako określenie samodzielnie lub w towarzystwie przymiotników, które pomagają w precyzowaniu znaczeń. O bajce z morałem, czyli ponadczasowym pouczeniem, które pasuje do różnych sytuacji, mówimy także bajka dydaktyczna. Jest to popularny od dawna gatunek literacki, który w przeszłości chętnie był wykorzystywany przez dorosłych opiekunów (rodziców, wychowawców itp.) jako narzędzie nauczania i wychowania młodego pokolenia. Podawał (głównie w formie wierszowanej) gotowe, czytelne przykłady zachowania, a konkretne, jasno określone sytuacje były opatrzone podsumowaniem łatwym do zapamiętania, np. Wśród serdecznych przyjaciół psy zająca zjadły (I. Krasicki „Przyjaciele”). Główna myśl przedstawiana była na różne sposoby, jednak charakterystyczną cechą bajki dydaktycznej był konflikt postaw i wartości ukazanych w utworze.

Jeśli ludzkie przywary i zachowania ukazywano nie bezpośrednio, przy pomocy bohaterów ludzi, ale za pomocą bohaterów w maskach zwierząt (lisa, wilka, zająca, owcy itp.), wtedy bajkę nazywano zwierzęcą. Jeżeli była długą opowieścią pełną zdarzeń – wtedy nosiła nazwę bajki narracyjnej. Do najbardziej znanych bajek należą te autorstwa Ignacego Krasickiego, Adama Mickiewicza, Aleksandra Fredry.

Jak widać, bajce mogą towarzyszyć różne określenia precyzujące, które zmieniają znaczenie tego terminu. W kanonie literatury dla dzieci odnajdujemy bajkę magiczną nazywaną także baśnią, gatunek fantastyczny o długiej tradycji i wielu odmianach, jak np. baśń ludowa czy baśń literacka, autorska. W bajce magicznej cechą wyróżniającą, najważniejszą jest fantastyka, nierzeczywistość, czyli takie ukształtowanie świata przedstawionego, które kłóci się z naszym doświadczeniem i wiedzą o rzeczywistości. Fantastyka to więcej niż fikcja, czyli inaczej mówiąc zmyślenie, które jest podstawą literatury pięknej. Najczęściej słowo bajka łączymy z opowieścią o nadnaturalnych bohaterach i niezwykłych zjawiskach.

Tekst baśni, czyli bajki magicznej lub po prostu bajki ma formę opowiadania, różnej długości, z elementami fantastycznymi. Występuje oczywistość cudowności, czary są naturalne, istnieją magiczne przedmioty (np. latający dywan, cudowny stolik, który sam się nakrywa do posiłku, kije samobije, siedmiomilowe buty). W świecie przedstawionym bajki niezbędna jest obecność postaci ze świata zjawisk nadprzyrodzonych, które pomagają bohaterowi w pokonaniu przeszkód (jak np. krasnoludki, wróżki, elfy itp.).

Inną często spotykaną cechą bajki magicznej jest metamorfoza (cudowna przemiana ludzi w zwierzęta, przedmioty itp. lub odwrotnie). Najważniejszym bohaterem baśni jest człowiek – aktywnie działający lub przeciwnie – bierny, poddany woli innych bohaterów. Istotna jest akcja, w której bohater uczestniczy, zdarzenia, dzięki którym możliwa jest charakterystyka postaci. Jeśli jest dobry, czyni dobro i …. zostaje nagrodzony, a jeśli zły – to nie ominie go kara, niekiedy bardzo surowa. Jak widać, logika baśni ludowej jest prosta, sprawa komplikuje się, kiedy wkraczamy na grunt baśni autorskiej, gdzie wszystko się może zdarzyć także wbrew porządkowi: dobro za dobro a zło za zło, zaś świat przedstawiony daleki jest od ludzkich marzeń i tęsknot, jak na przykład w smutnych baśniach Andersena. Ale to już temat na oddzielną opowieść …