Trzecioklasista i jego nauczyciel

Badanie umiejętności podstawowych uczniów trzecich klas szkoły podstawowej

TRZECIOKLASISTA I JEGO NAUCZYCIEL

Raport z badań ilościowych 2008

pod redakcją Mirosława Dąbrowskiego

Badania prowadzone w ramach projektu realizowanego przez Centralną Komisję Egzaminacyjną, współfinansowanego przez Europejski Fundusz Społeczny

Warszawa 2009

Wstęp

Pod koniec roku 2005 Centralna Komisja Egzaminacyjna uruchomiła projekt, współfinasowany przez Europejski Fundusz Społeczny, pod tytułem:

Badanie podstawowych umiejętności uczniów trzecich klas szkoły podstawowej,

którego celem było zebranie informacji na temat zakresu oraz poziomu podstawowych umiejętności szkolnych uczniów kończących I etap kształcenia, a także czynników wpływających na te umiejętności. Wyniki prac projektu opublikowano m.in. w dwuczęściowym raporcie przygotowanym pod redakcją M. Dąbrowskiego i M. Żytko1.

W roku 2007 uruchomiono kontynuację projektu – jej zasadniczym zadaniem jest stworzenie narzędzia polityki edukacyjnej, pozwalającego na systematyczne i ciągłe doskonalenie jakości funkcjonowania szkoły na pierwszym etapie kształcenia oraz wspierającego podnoszenie jakości kształcenia i efektywności całej szkoły podstawowej. Zadanie to jest realizowane m. in. poprzez prowadzenie systematycznych badań wybranych umiejętności uczniów oraz analizę kontekstów wpływających na te umiejętności, co docelowo powinno zaowocować opracowaniem profilu absolwenta I etapu kształcenia w obszarze jego wiedzy językowej i matematycznej oraz przybliżeniem jego rzeczywistych językowych i matematycznych predyspozycji poznawczych.

Pierwsze badania ilościowe w ramach kontynuacji projektu przeprowadzono w czerwcu 2008 roku. Ich organizacja została podporządkowana trzem podstawowym pytaniom badawczym:

• Jaki jest poziom opanowania podstawowych umiejętności językowych dzieci kończących edukację początkową?
• Jaki jest poziom opanowania podstawowych umiejętności matematycznych dzieci kończących edukację początkową?
• Jakie uwarunkowania szkolne, zwłaszcza związane z osobą nauczyciela, różnicują poziom osiągnięć szkolnych trzecioklasistów?

Zasadniczą częścią badań były badania testowe uczniów klas trzecich, których celem było określenie poziomu ich podstawowych umiejętności językowych i matematycznych pod koniec I etapu kształcenia, a także zebranie informacji na temat ich potencjału językowego i matematycznego.

W obszarze umiejętności językowych badano: umiejętność czytania, umiejętność pisania oraz umiejętności gramatyczne i zasób słownikowy uczniów (por. rozdział 1).

W zakresie umiejętności matematycznych skupiono się na: umiejętnościach rachunkowych, umiejętności rozwiązywania zadań tekstowych oraz umiejętności dostrzegania i wykorzystywania prawidłowości (por. rozdział 2).

Uczniowie rozwiązywali dwa zestawy zadań językowych oraz dwa zestawy zadań matematycznych. Wszystkie zestawy zostały przygotowane specjalnie na potrzeby tych badań. Testy zostały opracowane w czterech równoległych wersjach, co pozwoliło na zbadanie umiejętności uczniów większą liczbą zadań niż w badaniach z 2006 roku. Badania testowe trwały dwa dni. Każdego dnia uczniowie rozwiązywali po jednym zestawie zadań językowych i matematycznych, z godzinną przerwą pomiędzy testami. Na rozwiązanie każdego zestawu uczniowie mieli po ok. 40 minut.

W tym czasie ich wychowawcy wzięli udział w badaniach ankietowych, które miały dostarczyć informacji m.in. o: pochodzeniu, wykształceniu i drodze nauczyciela do zawodu, stosowanych metodach i formach pracy, sposobach motywowania uczniów do uczenia się, opiniach na temat celów edukacji językowej i matematycznej w klasach 1-3 oraz realizacji tych celów, wykorzystywanych podręcznikach i powodach ich wyboru, codziennych edukacyjnych trudnościach. Uzyskane w ten sposób dane są omówione w rozdziale 3.

Zebrane w wyniku testowania rozwiązania zadań posłużyły do skonstruowania skal mierzących umiejętności językowe i matematyczne uczniów, natomiast badania ankietowe pozwoliły na zbudowanie skali opisującej poglądy edukacyjne nauczycieli. Sposób ich konstrukcji przedstawiony jest w rozdziale 4.

Zbudowane skale zostały wykorzystane do dokonania analizy zależności pomiędzy poziomem umiejętności uczniów a wybranymi zmiennymi działającymi na poziomie szkoły – głównie dotyczącymi nauczyciela badanych dzieci. Jej wyniki zawarte są w rozdziale 5.

W badaniach uczestniczyło 4756 uczniów z 262 klas trzecich z 262 szkół podstawowych z terenu całej Polski oraz 262 nauczycieli nauczania początkowego – wychowawców badanych klas. Próba została wylosowana spośród szkół publicznych posiadających co najmniej 10 trzecioklasistów. Losowanie było dwustopniowe – najpierw losowano szkołę, a następnie klasę w szkole. Schemat losowania zapewnia jednakowe prawdopodobieństwo trafienia do próby każdego ucznia z badanej populacji (przy dodatkowym założeniu, że jeśli w szkole jest więcej niż jedna klasa trzecia, to wszystkie te klasy mają po tyle samo uczniów).

Badane klasy (szkoły) tworzą cztery warstwy, zgodnie ze swoją lokalizacją (por. tabela 1). Proporcja klas i uczniów z różnych warstw w próbie jest zgodna z ich proporcją w całej populacji.

Tabela 1: Liczba klas i uczniów z podziałem na warstwy.

Spośród 262 klas biorących udział w badaniu umiejętności trzecioklasistów wybrano 19 klas z miast liczących ponad 100 000 mieszkańców, w których w maju i czerwcu 2008 roku przeprowadzono dodatkowe obserwacje zajęć i wywiady. Wyniki tych badań przedstawione są w kolejnym raporcie projektu 2.

Spis treści