Pozwólmy dzieciom bawić się słowami

Małgorzata Dagiel

Pozwólmy dzieciom bawić się słowami

– o doświadczeniach językowych trzecioklasistów

Warszawa 2011

Wstęp

Znajomość języka nie jest nam dana od chwili urodzenia. Poznajemy go zawsze przy pomocy innych ludzi. Dzieci nabywają wiedzę o systemie języka w codziennych doświadczeniach, w praktyce, rozpoznając jego zasady i wzorce, począwszy od składania sylab w pierwsze słowa, przez łączenie wyrazów w zestroje, co jest początkiem składni, by stać się aktywnymi nadawcami nieograniczonej ilości komunikatów i tekstów, w wielości odmian, gatunków, form, funkcji. Z wieloma doświadczeniami, niekoniecznie dobrymi, nabytymi w środowisku rodzinnym, rówieśniczym, medialnym przychodzi dziecko do szkoły, by dalej w społecznych kontekstach uczyć się języka i o języku i rozwijać umiejętności językowe.

Jaką wiedzą językową w praktyce dysponują uczniowie na końcu pierwszego etapu kształcenia, po trzech latach konfrontacji własnych doświadczeń z programem i nauczycielem? Jak nabyte wcześniej językowe doświadczenia stosują w nowych sytuacjach zadaniowych? Czy szkoła dostrzega ich możliwości i trudności? Jakie ma dalsze oczekiwania w tym zakresie na następnym etapie edukacji? Książka „Pozwólmy dzieciom bawić się słowami” jest próbą częściowej odpowiedzi na postawione ogólne pytania o poziom wiedzy i umiejętności językowych dzieci dziewięcioletnich oraz ich szkolny kontekst. Jej powstanie wiąże się z działaniem projektu o charakterze badawczym, którego przedmiotem są umiejętności matematyczne i językowe uczniów klasy III szkoły podstawowej2. Wykorzystałam wyniki dużych ogólnopolskich badań testowych prowadzonych w roku 2008 na reprezentatywnej, zróżnicowanej środowiskowo (szkoły zlokalizowane: na wsi, w małych, średnich i dużych miastach) próbie 4500 uczniów oraz w 2010 roku (próba około 4800 uczniów) jako materiał do przemyśleń o wybranych umiejętnościach językowych trzecioklasistów – w zakresie słownictwa, gramatyki i pisania. Niniejsza publikacja jest ponadto wynikiem zainteresowań własnych autorki, m.in. literaturą i kulturą dziecięcą, językiem i znaczeniami, ekspresją językową dzieci i ich recepcją poezji współczesnej. Dlatego w książce znajdują się rozważania na temat wierszy dla dzieci i utworów wierszowanych przez dzieci pisanych.

 W pierwszym rozdziale przedstawiam efekty poznawania przez trzecioklasistów zasad rządzących systemem językowym. Są to próby bardziej i mniej udane, niekiedy zabawne, jak przykłady rozumienia przez dzieci związków frazeologicznych. W kolejnych trzech rozdziałach prezentuję dokonania uczniów w zakresie umiejętności pisania dłuższych form wypowiedzi: bajki oraz opowiadania, w dwóch różnych wersjach, to jest z narzuconym początkiem i końcem tekstu oraz z podanym jedynie początkiem. Działania twórcze trzecioklasistów opisane są także w rozdziale następnym, na przykładzie form wierszowanych, a dopełnione refleksjami na temat odbioru wierszy pisanych przez dorosłych z myślą o dziecięcym odbiorcy, ale może trochę „na wyrost”, pełnych powagi i pytań bez prostych odpowiedzi.

Zamknięciem rozważań o doświadczeniach trzecioklasistów z językiem, formą i znaczeniami jest część ostatnia, w której głos oddaję polonistom, nauczycielom następnego, po elementarnym, etapu kształcenia. Z ich perspektywy nakreślona zostaje sytuacja uczniów za progiem klasy trzeciej. W ten sposób obraz możliwości i trudności uczniów zostaje skonfrontowany z oczekiwaniami i przekonaniami ich przyszłych nauczycieli, które będą wpływały na decyzje i sytuacje zaistniałe w codzienności klasy IV i klas następnych. Określenie „przyszli nauczyciele” pozostaje umowne.

Całość adresowana jest do nauczycieli uczących w klasach I-III, polonistów, rodziców dzieci, dyrektorów szkół, doradców, studentów kierunków pedagogicznych. Tytułem książka wpisuje się w cykl wcześniejszych publikacji, powstałych w ramach projektu, z których każda rozpoczyna się tak samo – „Pozwólmy...” (por. M. Dąbrowski, 2008; A. Kalinowska, 2010; M. Żytko, 2010), co brzmi jak apel do nauczycieli i rodziców, a także do wszystkich „dużych”, jak określał dorosłych Janusz Korczak, by dali „małym” przestrzeń wolności i warunki do swobodnego myślenia, działania, mówienia, pisania.

Małgorzata Dagiel

Spis treści